Thưa quý ban biên tập: muốn nghe giọng tôi, xin trả lại tôi ngôn ngữ của mình

Lại thêm một ngày, thêm một tạp chí trống giong cờ mở về chính sách AI của mình. Lần này là Progress in Human Geography: ban biên tập vừa công bố một tuyên bố chính sách cảnh báo rằng dùng AI thay cho việc tự đọc, tự nghĩ, tự viết là “một vi phạm đạo đức học thuật tương tự đạo văn”. Bài nào bị phát hiện vi phạm “có thể bị rút”; may lắm thì được đính chính, kèm một thông báo in trên tạp chí. Ban biên tập còn nhắn nhủ: tác giả nên “cân nhắc kỹ xem có muốn tên mình gắn với những thông báo rút bài và đính chính hay không”.

Câu ấy đáng để dừng lại một chút. Rút bài là hình phạt nặng nhất trong xuất bản học thuật, thường chỉ dành cho ngụy tạo và gian lận. Ở đây, nó được gắn vào một lỗi mà chính bài xã luận không định nghĩa nổi. Ban biên tập thừa nhận có “những vùng xám thực sự” và “không có ranh giới rõ ràng nào phân định vùng ‘vô trách nhiệm’”. Việc thực thi sẽ dựa trên “những phán đoán có thể khiến một số tác giả phật lòng, những người sẽ khẳng định mình không lạm dụng AI”: nói cách khác, lời tự khai của chính tác giả có thể bị gạt bỏ. Lời khuyên tiếp theo là hãy ở yên “trong vùng ‘trách nhiệm’ cho an toàn”, mà người ta chỉ khuyên an toàn ở nơi có hiểm nguy. Trừng phạt người ta vì vượt qua một lằn ranh mà chính mình thú nhận không vạch nổi, điều đó chỉ có nghĩa khi mục đích là cai trị bằng nỗi sợ. Xin ghi nhớ điểm này.

Cái cớ “giọng văn”

Dùng AI có trách nhiệm là như thế nào? Tác giả được dặn: “phải hết sức cẩn trọng… để giữ được giọng văn của chính mình”. Lạm dụng là dùng AI “để viết bằng một thứ ngôn ngữ mà bình thường các tác giả sẽ không bao giờ tự mình dùng đến”. Với người bản ngữ, điều này có lý: đừng giả vờ là người mình không phải. Nhưng với người nước ngoài buộc phải viết bằng thứ tiếng không phải của mình, mệnh lệnh ấy tự mâu thuẫn. Giọng văn mà chính sách này bảo vệ chính là thứ duy nhất mà quy định của tạp chí từ chối chúng tôi.

Hãy lấy tôi làm ví dụ. Tiếng Anh là ngôn ngữ thứ tư của tôi, đúng loại tôi sẽ không bao giờ dùng đến “bình thường”. Các đại học Anh ngữ đã rèn tôi viết nó ngắn gọn, có biển chỉ đường, gần như máy móc: câu chủ đề đặt lên đầu, rào đón ở những chỗ được phép, từ nối lấy từ danh sách được duyệt. Việc rèn luyện ấy đã thành công: trong tiếng Anh của tôi chưa bao giờ có một giọng văn để mà bảo vệ; đó là thứ đầu tiên phải vứt đi. Theo chính định nghĩa của ban biên tập, mọi thứ tôi từng viết bằng tiếng Anh đều là lạm dụng, có máy hay không có máy.

Tiến thoái lưỡng nan

Ban biên tập bảo họ đã nghĩ đến chúng tôi: chính sách thừa nhận người không phải bản ngữ được lợi khi AI kiểm tra tiếng Anh cho họ, thậm chí từ các “dịch vụ dịch thuật, viết và biên tập” của nó. Thế nhưng sự tham gia của AI vào việc viết “cùng lắm chỉ nên dừng ở mức hỗ trợ biên tập và soát lỗi”, và không được đi đến “những mảng lớn văn bản do AI viết”. Một bài báo dịch máy thì do AI viết từ chữ đầu đến chữ cuối; nó chẳng là gì ngoài những mảng như thế. Vậy nên sự nhượng bộ ấy chỉ đứng vững nếu dịch không phải là viết. Lằn ranh đó nằm ở đâu? Họ đã nói rồi: “không có ranh giới rõ ràng”.

Còn tệ hơn nữa, bởi mối nghi ngờ này không chỉ là thứ không thể bác bỏ. Nó còn thiên lệch từ gốc. Năm 2023, một nhóm nghiên cứu ở Stanford thử bảy bộ phát hiện AI thông dụng trên các bài luận do người viết: trung bình, các bộ phát hiện gắn cờ “do máy tạo” cho 61% bài luận TOEFL của người không phải bản ngữ, trong khi phân loại gần như hoàn hảo bài của người bản ngữ; một bộ phát hiện gắn cờ tới 97,8% bộ bài TOEFL (Liang et al., 2023). Lý do rất đáng suy ngẫm. Bộ phát hiện đo độ dễ đoán, mà tiếng Anh của người học ngoại ngữ, vốn được rèn để hướng về mức trung bình, thì dễ đoán ngay từ thiết kế: từ nhiều khả năng nhất, theo trật tự nhiều khả năng nhất. Cùng nghiên cứu ấy tìm thấy tín hiệu này trong học thuật thực thụ, với độ biến thiên ngôn ngữ thấp hơn ở các bài hội thảo mà tác giả chính không phải bản ngữ. Những dấu hiệu văn phong bị đọc là “AI” chính là dấu hiệu của tiếng Anh ngoại ngữ thành thạo, và một phán đoán của con người cũng đọc những dấu hiệu ấy y như máy. Thế tiến thoái lưỡng nan đã khép kín: viết bằng tiếng Anh của chính mình thì trông như máy; dùng máy thì phạm luật của họ.

Thuế ngôn ngữ

Nghịch lý này sẽ vô hại nếu không đi kèm những lời đe dọa. Nhưng lời đe dọa lại để lộ một vấn đề sâu hơn, cũ hơn, mà chính sách chẳng bao giờ gọi tên: chủ nghĩa đơn ngữ. Hướng dẫn nộp bài đòi hỏi “độ bao phủ quốc tế rộng nhất có thể”, trong khi ngay trên cùng trang ấy, “ngôn ngữ của tạp chí là tiếng Anh”.

Cái giá của sự sắp đặt này không hề là giả định. Khảo sát 908 nhà khoa học môi trường, Amano và các cộng sự nhận thấy người không nói tiếng Anh bản ngữ mất nhiều hơn tới 51% thời gian để viết một bài báo, bị từ chối nhiều gấp 2,5 lần và bị yêu cầu sửa nhiều gấp 12,5 lần, chỉ vì lý do ngôn ngữ (Amano et al., 2023). Thứ thuế ấy được thu trước khi bất kỳ chính sách AI nào ra đời; tờ khai và những lời đe dọa kèm theo là một cuộc kiểm toán chồng thêm lên trên.

Fin d’empire

Chủ nghĩa đơn ngữ là tiên đề không ai đem ra bàn. Đó là một di sản đế quốc, theo thời gian khoác thêm một lý do thực tiễn: dịch thuật chậm và tốn kém, và không ban biên tập nào thẩm định nổi thứ mình không đọc được. Thế nhưng chẳng lý lẽ nào trong số đó trụ được trước những tiến bộ của dịch máy. Dịch máy tiên tiến nhất hiện nay có thể dùng làm một tầng trung gian đáng tin cậy giữa tác giả và ban biên tập.

Lối thoát lý tưởng là ở con người: học giả nên đọc được nhiều hơn một ngôn ngữ. Thay vì thế, các đại học Anh ngữ lại thích đóng cửa khoa ngoại ngữ. Xin lưu ý rằng những vụ đóng cửa này là hiện tượng Anh-Mỹ: học giả ở nơi khác chưa bao giờ có được cái xa xỉ của sự đơn ngữ. Và xin lưu ý thời điểm. Đóng cửa một khoa ngôn ngữ là đặt cược rằng tiếng Anh đã thắng vĩnh viễn, và rằng sẽ không bao giờ còn thứ gì đáng đọc được viết bằng ngôn ngữ nào khác. Canh bạc ấy được đặt đúng vào thời điểm sai lầm nhất, và sai gấp đôi. Thứ nhất, vì dịch máy lần đầu tiên cho phép bỏ hẳn ngôn ngữ chung; thứ hai, vì trật tự từng đưa tiếng Anh lên làm mặc định đang lùi dần: thế giới Anh ngữ đang quay vào trong, toàn cầu hóa đang thoái trào, tự do thương mại bị tranh cãi ngay tại quê hương của nó, và một thế giới đa cực đang thành hình, nơi số ngôn ngữ đáng đọc sẽ nhân lên. Các đại học đang đào tạo ra những học giả chỉ đọc tiếng Anh cho một thế giới mà tiếng Anh sẽ không còn đủ. Ban biên tập sẽ là những người đầu tiên thừa hưởng mất mát đó.

Một phép thử cho ban biên tập

Khi một ban biên tập than rằng không nghe được giọng văn thực của tác giả, có lẽ một phần vấn đề nằm ở chính ban biên tập.

Đó là một lời buộc tội nghiêm trọng, và nó đi kèm một phép thử nghiêm túc. Progress in Human Geography có chịu bình duyệt một bản thảo viết bằng tiếng Pháp, tiếng Ý hay tiếng Nhật, kèm bản dịch máy sang tiếng Anh không? Hướng dẫn của chính tạp chí đã công nhận các dịch vụ “dịch thuật” khiến điều đó khả thi. Một tiếng “có” chấm dứt vấn đề. Một tiếng “không” sẽ cho ta biết chính sách này thực ra bảo vệ cái gì.

Dù thế nào, lựa chọn thuộc về ban biên tập. Nếu giọng văn quan trọng như họ nói, tạp chí nên nhận bài bằng thứ tiếng mà tác giả tư duy. Nếu không, thì tờ khai nên bỏ đi, và những lời đe dọa cũng vậy.