<?xml version="1.0" encoding="utf-8" standalone="yes"?><rss version="2.0" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"><channel><title>Humanidades Digitales |</title><link>https://clementgodbarge.com/es/tag/humanidades-digitales/</link><atom:link href="https://clementgodbarge.com/es/tag/humanidades-digitales/index.xml" rel="self" type="application/rss+xml"/><description>Humanidades Digitales</description><generator>HugoBlox Kit (https://hugoblox.com)</generator><language>es-es</language><lastBuildDate>Tue, 05 May 2026 00:00:00 +0000</lastBuildDate><image><url>https://clementgodbarge.com/media/icon_hu_64a6c3bec25b3d7b.png</url><title>Humanidades Digitales</title><link>https://clementgodbarge.com/es/tag/humanidades-digitales/</link></image><item><title>tei-mcp v0.3: codificar en TEI sin reescribir la fuente</title><link>https://clementgodbarge.com/es/post/tei-mcp-span-locked/</link><pubDate>Tue, 05 May 2026 00:00:00 +0000</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/post/tei-mcp-span-locked/</guid><description>&lt;p&gt;Cuando
, el objetivo era que los asistentes de IA dejaran de alucinar marcado TEI. El anclaje en el esquema (&lt;em&gt;schema grounding&lt;/em&gt;) resolvió parte del problema: con acceso directo, mediante herramientas, a la especificación P5, el modelo ya no tiene que adivinar qué significa un elemento ni qué atributos acepta. La salida valida.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Pero en la codificación TEI la alucinación tiene dos caras, y el esquema solo atrapa una. Validar contra la especificación garantiza que el &lt;em&gt;marcado&lt;/em&gt; está bien formado; no dice nada del &lt;em&gt;texto&lt;/em&gt; que ese marcado envuelve. Y es ahí —en el texto mismo— donde anidan las alucinaciones más dañinas. La composición con intervalos bloqueados, la gran novedad de la v0.3, está pensada precisamente para impedirlas.&lt;/p&gt;
&lt;details class="print:hidden xl:hidden" &gt;
&lt;summary&gt;Índice&lt;/summary&gt;
&lt;div class="text-sm"&gt;
&lt;nav id="TableOfContents"&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#la-alucinación-que-el-esquema-no-atrapa"&gt;La alucinación que el esquema no atrapa&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#la-composición-con-intervalos-bloqueados"&gt;La composición con intervalos bloqueados&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#qué-es-esto-y-qué-no-es"&gt;Qué es esto, y qué no es&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#por-qué-importa-más-allá-de-la-tei"&gt;Por qué importa más allá de la TEI&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#cómo-obtener-la-actualización"&gt;Cómo obtener la actualización&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;/nav&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h2 id="la-alucinación-que-el-esquema-no-atrapa"&gt;La alucinación que el esquema no atrapa&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Pida a un modelo que codifique una carta francesa del siglo XVI y obtendrá, muchas veces, un documento TEI de aspecto impecable: la cabecera rellena, las etiquetas &lt;code&gt;&amp;lt;persName&amp;gt;&lt;/code&gt; en su sitio, el &lt;code&gt;&amp;lt;dateline&amp;gt;&lt;/code&gt; bien formado. Páselo por &lt;code&gt;validate_document&lt;/code&gt; y lo supera.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Compare ahora el cuerpo con la fuente.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;code&gt;mesme&lt;/code&gt; se ha convertido en &lt;code&gt;même&lt;/code&gt;. Una coma ha cambiado de sitio. &lt;code&gt;luy&lt;/code&gt; se ha modernizado en silencio en &lt;code&gt;lui&lt;/code&gt;. Una cláusula de lectura difícil en el manuscrito ha sido «corregida» hasta quedar más limpia. Nadie pidió ninguno de esos cambios; ninguno aparece señalado. El documento es válido según el esquema y está calladamente equivocado.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Para un flujo de trabajo archivístico —donde el texto codificado se convierte en el registro permanente del que dependerán lectores, índices de búsqueda y citas— este es el modo de fallo que más importa. Una etiqueta malformada es una molestia; una grafía modernizada que nadie advierte en cinco años es una corrupción.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="la-composición-con-intervalos-bloqueados"&gt;La composición con intervalos bloqueados&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;La nueva versión (v0.3) incorpora un mecanismo de prevención de alucinaciones dirigido justo a ese modo de fallo. El objetivo de diseño es que las alucinaciones en el cuerpo del texto sean imposibles por construcción, no simplemente improbables.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La idea es sencilla: &lt;strong&gt;el modelo nunca teclea el cuerpo del texto&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;El flujo de trabajo es, en cambio, el siguiente:&lt;/p&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;El modelo llama a &lt;code&gt;get_source(&amp;quot;letter_001&amp;quot;)&lt;/code&gt; y recibe el texto plano de la fuente como cadena inmutable.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Por cada etiqueta que quiera aplicar, llama a &lt;code&gt;tag_span(&amp;quot;letter_001&amp;quot;, start, end, element_path, attrs)&lt;/code&gt;, con lo que registra un elemento TEI sobre un rango de caracteres de la fuente.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Al terminar, llama a &lt;code&gt;compose(&amp;quot;letter_001&amp;quot;)&lt;/code&gt;. El servidor intercala las etiquetas registradas en el texto plano original, genera el TEI final y comprueba después, &lt;em&gt;byte a byte&lt;/em&gt;, que el contenido textual plano del documento generado es idéntico a la fuente.&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;p&gt;Si los bytes coinciden, el documento se devuelve. Si no —si las etiquetas del modelo implican de algún modo un cuerpo que se aparta de la fuente aunque sea en un solo carácter—, &lt;code&gt;compose()&lt;/code&gt; lanza una excepción en lugar de entregar un documento corrupto.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;No hay ningún camino en este flujo de trabajo por el que el modelo pueda producir un documento TEI cuyo cuerpo difiera de la fuente. El invariante es mecánico, no conductual. No hace falta confiar en que el modelo no alucine; basta confiar en una comprobación &lt;code&gt;==&lt;/code&gt; entre dos cadenas de bytes.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="qué-es-esto-y-qué-no-es"&gt;Qué es esto, y qué no es&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;La composición con intervalos bloqueados &lt;strong&gt;complementa&lt;/strong&gt; el anclaje en el esquema; no lo sustituye. Las herramientas de anclaje (&lt;code&gt;validate_document&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;lookup_element&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;valid_children&lt;/code&gt; y el resto de las dieciséis originales) ayudan al modelo a producir TEI &lt;em&gt;válido&lt;/em&gt;; la composición con intervalos bloqueados garantiza que el cuerpo del texto dentro de ese TEI sea &lt;em&gt;fiel&lt;/em&gt; a la fuente. Un flujo de codificación que pueda desplegarse de verdad tiene que satisfacer ambos ejes, y ahora los dos quedan cubiertos por un solo servidor.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Tampoco es una varita mágica. &lt;code&gt;compose()&lt;/code&gt; todavía no comprueba que las etiquetas registradas sean admisibles según la personalización ODD cargada; eso queda para más adelante. Las etiquetas registradas viven en la memoria del proceso y no sobreviven a un reinicio. Y los archivos fuente tienen que poder leerse desde donde se ejecute el servidor. Todo ello tiene arreglo; nada de ello socava el invariante central.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="por-qué-importa-más-allá-de-la-tei"&gt;Por qué importa más allá de la TEI&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;El patrón se generaliza. Siempre que se pida a un modelo que anote, transforme o envuelva un fragmento de texto —y siempre que la integridad del texto importe más que la capacidad del modelo para «mejorarlo»— vale la misma forma de solución: no pedir al modelo que vuelva a teclear el texto, sino que produzca instrucciones sobre él, y dejar que un compositor determinista las aplique bajo un invariante de igualdad.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Para las ediciones digitales en particular, esto cambia lo que se puede pedir a un modelo con responsabilidad. De pronto, la codificación es una tarea que se puede delegar sin tener que cotejar a mano cada salida con la fuente. La máquina se ocupa de la parte tediosa; el editor revisa el marcado, no la ortografía.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="cómo-obtener-la-actualización"&gt;Cómo obtener la actualización&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Si ya tiene instalado tei-mcp:&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-bash" data-lang="bash"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;uvx tei-mcp@latest
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;O desde cero:&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-bash" data-lang="bash"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;pip install tei-mcp
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;Para usar la composición con intervalos bloqueados, apunte el servidor a un directorio con los archivos fuente en texto plano:&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-bash" data-lang="bash"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nb"&gt;export&lt;/span&gt; &lt;span class="nv"&gt;TEI_MCP_SPAN_SOURCE_ROOT&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;/path/to/sources
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;uvx tei-mcp
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;El nombre base de cada archivo se convierte en su identificador de documento (&lt;code&gt;letter_001.txt&lt;/code&gt; → &lt;code&gt;letter_001&lt;/code&gt;).&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Código fuente, documentación completa y notas de diseño del invariante:
&lt;/p&gt;</description></item><item><title>Una edición digital de otro tipo</title><link>https://clementgodbarge.com/es/post/cavriana-edition/</link><pubDate>Tue, 24 Mar 2026 00:00:00 +0000</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/post/cavriana-edition/</guid><description>&lt;p&gt;La mayoría de las fuentes primarias no llega nunca a publicarse. Y el modelo con que pretendemos remediarlo —la edición digital financiada con subvenciones— es demasiado caro, demasiado centralizado y demasiado frágil para funcionar a gran escala. Acabo de publicar
en la que explico por qué estoy construyendo de otro modo la edición crítica de las cartas de Cavriana: fuentes primarias digitalizadas que crecen orgánicamente, con una infraestructura mínima y un mantenimiento automatizado, abiertas a la colaboración y tan baratas que ni siquiera hacen falta subvenciones. Es un alegato en favor de unas humanidades digitales que funcionen con o sin apoyo institucional.&lt;/p&gt;</description></item><item><title>tei-mcp</title><link>https://clementgodbarge.com/es/code/tei-mcp/</link><pubDate>Sun, 15 Mar 2026 00:00:00 +0000</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/code/tei-mcp/</guid><description>&lt;h2 id="tei-mcp-tei-p5-para-agentes-de-ia"&gt;tei-mcp: TEI P5 para agentes de IA&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;tei-mcp es un servidor
de código abierto que da a los asistentes de programación con IA acceso directo a la especificación
. En lugar de fiarse de lo que memorizó durante el entrenamiento —fuente frecuente de marcado plausible pero incorrecto—, la IA puede consultar la especificación en tiempo real.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="funciones"&gt;Funciones&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;El servidor analiza el ODD de TEI P5 y expone 16 herramientas:&lt;/p&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Consultar&lt;/strong&gt; cualquier elemento, clase, macro o módulo por su nombre, sin distinguir mayúsculas de minúsculas y con sugerencias en caso de errata&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Resolver atributos&lt;/strong&gt; a lo largo de toda la jerarquía de clases de la TEI (locales y heredados)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Expandir modelos de contenido&lt;/strong&gt; en árboles estructurados, con resolución de clases y macros&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Validar el anidamiento&lt;/strong&gt;: relación directa padre-hijo o alcanzabilidad recursiva, con seguimiento de la ruta&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Validar documentos&lt;/strong&gt; contra TEI P5: modelos de contenido, atributos, listas cerradas de valores, integridad de las referencias y avisos de obsolescencia&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Validar elementos sueltos&lt;/strong&gt; para flujos de edición incremental&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Cargar personalizaciones ODD&lt;/strong&gt; que restringen el esquema al subconjunto propio de un proyecto&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Buscar&lt;/strong&gt; en todos los tipos de entidades con expresiones regulares&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h2 id="instalación"&gt;Instalación&lt;/h2&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-bash" data-lang="bash"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;pip install tei-mcp
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;O ejecútelo directamente con:&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-bash" data-lang="bash"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;uvx tei-mcp
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;h2 id="uso"&gt;Uso&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Añádalo a cualquier cliente compatible con MCP (Claude, Cursor, Windsurf, etc.):&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-json" data-lang="json"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="nt"&gt;&amp;#34;mcpServers&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="nt"&gt;&amp;#34;tei&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="nt"&gt;&amp;#34;command&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;uvx&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="nt"&gt;&amp;#34;args&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;tei-mcp&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;El código fuente y la documentación están en el
.&lt;/p&gt;</description></item><item><title>tei-mcp: TEI P5 para agentes de IA</title><link>https://clementgodbarge.com/es/post/tei-mcp/</link><pubDate>Sun, 15 Mar 2026 00:00:00 +0000</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/post/tei-mcp/</guid><description>&lt;p&gt;Quien haya usado un asistente de programación con IA para escribir XML TEI habrá notado, seguramente, que se equivoca: aparecen elementos donde no deben, se inventan atributos, se ignoran las reglas de anidamiento. El modelo tiene una idea aproximada de qué aspecto tiene la TEI, pero ningún conocimiento fiable de la especificación.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;tei-mcp resuelve el problema dando a los agentes de IA acceso directo, mediante herramientas, a las directrices TEI P5.&lt;/p&gt;
&lt;details class="print:hidden xl:hidden" &gt;
&lt;summary&gt;Índice&lt;/summary&gt;
&lt;div class="text-sm"&gt;
&lt;nav id="TableOfContents"&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#qué-es-mcp"&gt;¿Qué es MCP?&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#qué-hace-tei-mcp"&gt;Qué hace tei-mcp&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#por-qué-importa"&gt;Por qué importa&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#primeros-pasos"&gt;Primeros pasos&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;/nav&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h2 id="qué-es-mcp"&gt;¿Qué es MCP?&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;El
(MCP) es un estándar abierto que permite a las aplicaciones de IA conectarse con fuentes de datos y herramientas externas. Piénsese en él como en un puerto USB para la IA: un único protocolo con el que cualquier cliente compatible —Claude, Cursor, Windsurf y otros— puede enchufarse a servicios especializados.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Un servidor MCP expone &lt;em&gt;herramientas&lt;/em&gt; que la IA puede invocar en mitad de una conversación. En vez de fiarse de lo que memorizó durante el entrenamiento, el modelo consulta una fuente viva y autorizada.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="qué-hace-tei-mcp"&gt;Qué hace tei-mcp&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;tei-mcp analiza la especificación ODD de TEI P5 y expone 16 herramientas que responden a las preguntas más frecuentes de un editor o codificador:&lt;/p&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;¿Qué es este elemento?&lt;/strong&gt; Consulta de cualquier elemento, clase, macro o módulo por su nombre, sin distinguir mayúsculas de minúsculas y con sugerencias en caso de errata.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;¿Qué atributos admite?&lt;/strong&gt; Resolución de los atributos a lo largo de toda la jerarquía de clases: primero los locales, después los heredados, por orden.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;¿Qué puede contener?&lt;/strong&gt; Expansión de los modelos de contenido en árboles estructurados, o lista plana de los hijos válidos.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;¿Puede ir aquí este elemento?&lt;/strong&gt; Comprobación del anidamiento padre-hijo, o rastreo de la alcanzabilidad a través de toda la jerarquía de elementos.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;¿Es válido mi documento?&lt;/strong&gt; Validación de un archivo XML TEI contra la especificación: modelos de contenido, valores de atributos, listas cerradas de valores, integridad de las referencias y avisos de obsolescencia.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;¿Y el esquema de mi proyecto?&lt;/strong&gt; Carga de un archivo de personalización ODD que restringe todo lo anterior al subconjunto de la TEI propio de su proyecto.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h2 id="por-qué-importa"&gt;Por qué importa&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Codificar en TEI obliga a consultar las directrices sin descanso. Los codificadores experimentados interiorizan los patrones más comunes, pero hasta ellos tienen que mirar la especificación ante un elemento poco familiar o un modelo de contenido complejo. Para los asistentes de IA, que carecen de ese saber interiorizado, el problema es peor: alucinan un marcado de aspecto plausible pero incorrecto.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Con tei-mcp la IA no tiene que adivinar: puede buscar la respuesta en la especificación antes de escribir un solo paréntesis angular. El resultado es un marcado conforme a TEI P5, o a la personalización ODD de su proyecto.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="primeros-pasos"&gt;Primeros pasos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Instálelo desde PyPI:&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-bash" data-lang="bash"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;pip install tei-mcp
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;Añádalo después a la configuración de su cliente MCP:&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-json" data-lang="json"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="nt"&gt;&amp;#34;mcpServers&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="nt"&gt;&amp;#34;tei&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="nt"&gt;&amp;#34;command&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;uvx&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="nt"&gt;&amp;#34;args&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;tei-mcp&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;El servidor descarga la especificación TEI la primera vez que se ejecuta y funciona con cualquier cliente compatible con MCP.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Código fuente y documentación completa:
&lt;/p&gt;</description></item><item><title>Multi-Saxon</title><link>https://clementgodbarge.com/es/code/multi-saxon/</link><pubDate>Fri, 28 Mar 2025 00:00:00 +0000</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/code/multi-saxon/</guid><description>&lt;h2 id="multi-saxon-xslt-en-paralelo-para-grandes-corpus-tei"&gt;Multi-Saxon: XSLT en paralelo para grandes corpus TEI&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Multi-Saxon cubre una laguna importante de las herramientas de procesamiento XML: permite ejecutar en paralelo transformaciones XSLT 2.0 y 3.0 que LXML (una biblioteca XML muy usada en Python) no puede manejar. Pensado para grandes colecciones de documentos XML TEI, Multi-Saxon acorta considerablemente los tiempos de procesamiento gracias a una ejecución paralela eficiente.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="características-principales"&gt;Características principales&lt;/h2&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Compatibilidad avanzada con XSLT&lt;/strong&gt;: procesa transformaciones XSLT 2.0 y 3.0, fuera del alcance de LXML&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Procesamiento en paralelo&lt;/strong&gt;: la paralelización reduce drásticamente el tiempo de transformación de grandes colecciones de documentos&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Optimizado para TEI&lt;/strong&gt;: diseñado expresamente para documentos XML de la Text Encoding Initiative (TEI)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Rendimiento escalable&lt;/strong&gt;: maneja con soltura corpus de cientos o miles de documentos&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Multiplataforma&lt;/strong&gt;: funciona en sistemas operativos y entornos distintos&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h2 id="el-problema-que-resuelve-multi-saxon"&gt;El problema que resuelve Multi-Saxon&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Quienes trabajan con TEI en humanidades digitales tropiezan a menudo con dos obstáculos:&lt;/p&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;LXML (una biblioteca habitual de procesamiento XML en Python) solo admite XSLT 1.0, lo que deja fuera las funciones más avanzadas de XSLT 2.0/3.0&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Procesar grandes corpus de documentos TEI uno tras otro puede llevar un tiempo prohibitivo&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;p&gt;Multi-Saxon resuelve ambos aprovechando las capacidades XSLT avanzadas de Saxon y repartiendo el trabajo entre varios núcleos, con ganancias de rendimiento notables.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="implementación"&gt;Implementación&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Multi-Saxon combina Python con el procesador Saxon de Java para formar una cadena de transformación de alto rendimiento:&lt;/p&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Usa la biblioteca Saxon de Java para un procesamiento XSLT 2.0/3.0 robusto&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Recurre al multiprocesamiento para distribuir las transformaciones entre los núcleos de CPU disponibles&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Gestiona con eficiencia los grupos de procesos para maximizar el rendimiento&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Ofrece una interfaz sencilla para procesar documentos TEI por lotes&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h2 id="ejemplo-de-uso"&gt;Ejemplo de uso&lt;/h2&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="kn"&gt;from&lt;/span&gt; &lt;span class="nn"&gt;multi_saxon&lt;/span&gt; &lt;span class="kn"&gt;import&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;MultiSaxon&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# Initialize with your XSLT stylesheet&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;transformer&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;MultiSaxon&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;transform.xsl&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# Transform a single document&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;transformer&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;transform&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;input.xml&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;output.xml&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# Transform an entire directory in parallel&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;transformer&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;transform_directory&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;input_dir&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;output_dir&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;h2 id="qué-aporta-a-las-humanidades-digitales"&gt;Qué aporta a las humanidades digitales&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;A los proyectos de humanidades digitales que manejan grandes colecciones de documentos TEI, Multi-Saxon les permite:&lt;/p&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Transformaciones complejas a escala de corpus, imposibles con LXML&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Tiempos de procesamiento drásticamente menores (a menudo entre 5 y 10 veces, en sistemas multinúcleo)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Análisis más sofisticados gracias a las funciones avanzadas de XSLT 2.0/3.0&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Un flujo de trabajo más simple para procesar colecciones enteras de documentos&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;p&gt;El código fuente y la documentación están en el
.&lt;/p&gt;</description></item><item><title>persNamer</title><link>https://clementgodbarge.com/es/code/persnamer/</link><pubDate>Fri, 28 Mar 2025 00:00:00 +0000</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/code/persnamer/</guid><description>&lt;h2 id="persnamer-conectar-la-tei-con-el-virtual-international-authority-file"&gt;persNamer: conectar la TEI con el Virtual International Authority File&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;persNamer es una herramienta especializada en Python que agiliza la integración en documentos XML TEI de los datos de autoridad sobre personas de VIAF (Virtual International Authority File). Al convertir los identificadores VIAF en marcado TEI listo para usar, persNamer reduce en buena medida el trabajo manual que supone crear entradas de persona estructuradas para una edición crítica digital.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="el-reto-del-control-de-autoridades-en-tei"&gt;El reto del control de autoridades en TEI&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Las ediciones críticas digitales suelen exigir una identificación precisa de los personajes históricos, con sus nombres normalizados y sus fechas de nacimiento y muerte. Mantener un control de autoridades coherente en todo un proyecto exige:&lt;/p&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Identificar a las personas en los textos históricos&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Encontrar datos de autoridad sobre ellas&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Crear entradas TEI con el formato correcto&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Garantizar que las referencias sean coherentes en todo el proyecto&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;p&gt;Todo ello suele hacerse a mano, lleva tiempo y se presta a incoherencias.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="cómo-funciona-persnamer"&gt;Cómo funciona persNamer&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;persNamer automatiza este flujo de trabajo en tres pasos:&lt;/p&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Obtiene los datos de VIAF&lt;/strong&gt;: a partir de un identificador VIAF, recupera los datos RDF mediante negociación de contenido HTTP&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Extrae la información clave&lt;/strong&gt;: analiza el RDF para extraer el nombre preferente y las fechas de nacimiento y muerte&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Genera el marcado TEI&lt;/strong&gt;: crea dos fragmentos XML esenciales:
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Una &lt;strong&gt;entrada del fichero de autoridades&lt;/strong&gt; (elemento &lt;code&gt;&amp;lt;person&amp;gt;&lt;/code&gt; con un &lt;code&gt;xml:id&lt;/code&gt; generado, &lt;code&gt;&amp;lt;persName&amp;gt;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&amp;lt;birth&amp;gt;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&amp;lt;death&amp;gt;&lt;/code&gt; e &lt;code&gt;&amp;lt;idno type=&amp;quot;VIAF&amp;quot;&amp;gt;&lt;/code&gt;)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Una &lt;strong&gt;etiqueta de anotación&lt;/strong&gt; independiente (&lt;code&gt;&amp;lt;persName&amp;gt;&lt;/code&gt; con un atributo &lt;code&gt;ref&lt;/code&gt; que remite a la entrada de autoridad)&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;p&gt;Esta doble salida permite al editor mantener un fichero de autoridades centralizado y, a la vez, insertar sin esfuerzo etiquetas de anotación en sus textos TEI.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="características-principales"&gt;Características principales&lt;/h2&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Identificadores normalizados&lt;/strong&gt;: genera identificadores XML coherentes con el formato &lt;code&gt;pers-[apellido]-[inicial del nombre]&lt;/code&gt; (p. ej., &lt;code&gt;pers-deteligny-c&lt;/code&gt;)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Análisis de RDF&lt;/strong&gt;: usa &lt;code&gt;rdflib&lt;/code&gt; para extraer información de distintas propiedades RDF (p. ej., &lt;code&gt;rdfs:label&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;schema:name&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;viaf:mainHead&lt;/code&gt;)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Interfaz de línea de comandos&lt;/strong&gt;: se ejecuta con un número VIAF como único argumento obligatorio&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Salida detallada&lt;/strong&gt;: informa con detalle del procesamiento junto a la salida XML final&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h2 id="ejemplo-de-uso"&gt;Ejemplo de uso&lt;/h2&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-bash" data-lang="bash"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;python persNamer.py &lt;span class="m"&gt;314802260&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;Este comando produce:&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-xml" data-lang="xml"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;person&lt;/span&gt; &lt;span class="na"&gt;xml:id=&lt;/span&gt;&lt;span class="s"&gt;&amp;#34;pers-deteligny-c&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;persName&amp;gt;&lt;/span&gt;Charles deTéligny&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/persName&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;birth&amp;gt;&lt;/span&gt;1535&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/birth&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;death&amp;gt;&lt;/span&gt;1572-08-24&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/death&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;idno&lt;/span&gt; &lt;span class="na"&gt;type=&lt;/span&gt;&lt;span class="s"&gt;&amp;#34;VIAF&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;gt;&lt;/span&gt;314802260&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/idno&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/person&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;persName&lt;/span&gt; &lt;span class="na"&gt;ref=&lt;/span&gt;&lt;span class="s"&gt;&amp;#34;#pers-deteligny-c&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;gt;&lt;/span&gt;Charles deTéligny&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/persName&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;h2 id="aplicaciones-en-humanidades-digitales"&gt;Aplicaciones en humanidades digitales&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;persNamer resulta especialmente útil para:&lt;/p&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Ediciones críticas digitales que necesitan control de autoridades&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Proyectos de codificación TEI que trabajan con personajes históricos&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Iniciativas de datos enlazados que conectan documentos con registros de autoridad&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Garantizar la coherencia en grandes corpus TEI&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Enseñar el control de autoridades en cursos de humanidades digitales&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h2 id="implementación"&gt;Implementación&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;persNamer está escrito en Python y depende de:&lt;/p&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;&lt;code&gt;requests&lt;/code&gt; para las peticiones HTTP&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;code&gt;rdflib&lt;/code&gt; para el análisis de RDF&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;code&gt;lxml&lt;/code&gt; para el manejo de XML&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;p&gt;El código fuente y la documentación están en el
.&lt;/p&gt;</description></item><item><title>Convertir bibliografías a gran escala con modelos de lenguaje preentrenados</title><link>https://clementgodbarge.com/es/post/bibliography/</link><pubDate>Thu, 07 Jul 2022 19:04:14 +0200</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/post/bibliography/</guid><description>&lt;p&gt;La automatización es la clave para abaratar los proyectos de humanidades digitales. Hasta hoy, las tareas repetitivas y tediosas del trabajo editorial en el mundo académico las han hecho, a un precio muy alto, investigadores desbordados, o bien se han «subcontratado» a los estudiantes. En esta
sostengo que la mayoría de esas tareas ingratas no solo &lt;em&gt;pueden&lt;/em&gt; automatizarse: &lt;em&gt;deben&lt;/em&gt; automatizarse. Automatizar el trabajo editorial reduce el coste global de los proyectos de humanidades digitales y, lo que es decisivo, permite a los investigadores de regiones con pocos recursos publicar documentos valiosos con rapidez y a un precio asequible.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;En
mostré, por ejemplo, cómo los modelos de lenguaje preentrenados pueden hacerse cargo de la mayor parte del etiquetado XML de una edición digital.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;En esta presento un segundo ejemplo, esta vez con la bibliografía.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="el-problema"&gt;El problema&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Crear una base de datos bibliográfica con las referencias que cita un artículo académico no tiene mayor misterio: basta una búsqueda rápida en un catálogo como
, descargar la referencia en el formato deseado o importarla automáticamente desde una base de datos local. Con uno o dos artículos, el método funciona.
Pasado cierto número de referencias, sin embargo, la tarea se vuelve ingrata y devora el tiempo. Para remediarlo existen analizadores como
, pero escalarlos no es fácil.
Cuando usé anystyle para convertir los más de 150 ensayos académicos de nuestra
, los errores se acumularon hasta volverse sencillamente inmanejables: no reconocía bien muchas de nuestras fuentes —confundía, por ejemplo, los largos títulos de los libros de la Edad Moderna con otra cosa— y se le escapaban los documentos menos convencionales, como páginas web concretas, vídeos en línea, etc. Los analizadores funcionan siempre que el autor siga a rajatabla una convención conocida —Chicago, Turabian, MLA—; en cuanto se aparta de la norma, llegan los errores.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="la-solución"&gt;La solución&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Aquí es donde los
&lt;mark&gt;modelos de lenguaje preentrenados&lt;/mark&gt;
pueden echar una mano:
&lt;mark&gt;captan en un instante los patrones de cualquier estilo bibliográfico&lt;/mark&gt;
, incluso uno inventado por usted, y con unos pocos ejemplos convierten correctamente grandes cantidades de bibliografía ya formateada en una
.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;A comienzos de 2021 tuve la suerte de acceder de forma anticipada a
, de OpenAI. Codex es un modelo que traduce el lenguaje natural a código y viceversa. OpenAI asegura que domina más de una docena de lenguajes de programación y, aunque su API sigue en fase beta mientras escribo estas líneas, ya mueve aplicaciones tan populares como
, de GitHub.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Tras trastear un poco con la API, comprendí que también podía rendir muy bien con un código más simple, como &lt;code&gt;BibTeX&lt;/code&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;De hecho, me bastaron cuatro ejemplos en el prompt de entrada para que funcionara de forma fiable.&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="prompt-de-entrada"&gt;Prompt de entrada&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;References:
Bayle, Ariane. “Patients exemplaires: la correspondance médicale de Fioravanti.” In &lt;em&gt;Vulgariser la médecine. Du style médical en France et en Italie&lt;/em&gt;, edited by Andrea Carlino and Michel Jeanneret, 181–212. Geneva: Droz, 2009.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Berns, Andrew D. &lt;em&gt;The Bible and Natural Philosophy in Renaissance Italy: Jewish and Christian Physicians in Search of Truth&lt;/em&gt;. Cambridge: Cambridge University Press, 2015.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Gabler, Hans Walter. “Theorizing the Digital Scholarly Edition.” &lt;em&gt;Literature Compass&lt;/em&gt; 7, no. 2 (2010): 43–56.
.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Findlen, Paula. &lt;em&gt;Possessing Nature: Museums, Collecting, and Scientific Culture in Early Modern Italy&lt;/em&gt;. Berkeley: University of California Press, 1994.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-BibTeX" data-lang="BibTeX"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nc"&gt;@incollection&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;&lt;span class="nl"&gt;bayle2009&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;author&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Bayle, Ariane}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;booktitle&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Vulgariser la médecine. Du style médical en France et en Italie}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;title&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Patients exemplaires: la correspondance médicale de Fioravanti}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;editor&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Carlino, Andrea and Michel Jeanneret}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;year&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{2009}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;address&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Geneva}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;publisher&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Droz}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;langid&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{french}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nc"&gt;@book&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;&lt;span class="nl"&gt;berns2015&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;title&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{The Bible and Natural Philosophy in Renaissance Italy: Jewish and Christian Physicians in Search of Truth}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;author&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Berns, Andrew D.}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;address&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Cambridge}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;publisher&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Cambridge University Press}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;langid&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{english}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;date&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{2015}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nc"&gt;@article&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;&lt;span class="nl"&gt;gabler2010&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;author&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Gabler, Hans Walter}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;title&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Theorizing the Digital Scholarly Edition}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;journal&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Literature Compass}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;volume&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{7}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;number&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{2}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;pages&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{43-56}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;doi&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{10.1111/j.1741-4113.2009.00675.x}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;langid&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{english}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;year&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{2010}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nc"&gt;@book&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;&lt;span class="nl"&gt;findlen1994&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;title&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Possessing Nature: Museums, Collecting, and Scientific Culture in Early Modern Italy}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;author&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Findlen, Paula}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;address&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Berkeley}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;publisher&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{University of California Press}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;langid&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{english}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;date&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{1994}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;h3 id="resultados"&gt;Resultados&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Los
&lt;mark&gt;son llamativos: más de 2000 referencias bibliográficas convertidas en cuestión de días.&lt;/mark&gt;
El método no solo reprodujo con exactitud el patrón de mi prompt, sino que añadió por su cuenta, y correctamente, tipos de entrada y de campo que no figuraban en él. &lt;code&gt;GPT-3&lt;/code&gt;, dicho de otro modo, habla &lt;code&gt;BibTeX&lt;/code&gt; con toda fluidez. Y, lo que acaso sorprenda más en un modelo entrenado sobre todo en inglés, reconoció todas las lenguas (ruso, francés, italiano, latín, griego, alemán, español, etc.) y añadió en cada caso el campo &lt;code&gt;langid&lt;/code&gt; correcto.&lt;/p&gt;
&lt;div class="callout flex px-4 py-3 mb-6 rounded-md border-l-4 bg-blue-100 dark:bg-blue-900 border-blue-500"
data-callout="note"
data-callout-metadata=""&gt;
&lt;span class="callout-icon pr-3 pt-1 text-blue-600 dark:text-blue-300"&gt;
&lt;svg height="24" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" viewBox="0 0 24 24"&gt;&lt;path fill="none" stroke="currentColor" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" stroke-width="1.5" d="m16.862 4.487l1.687-1.688a1.875 1.875 0 1 1 2.652 2.652L6.832 19.82a4.5 4.5 0 0 1-1.897 1.13l-2.685.8l.8-2.685a4.5 4.5 0 0 1 1.13-1.897zm0 0L19.5 7.125"/&gt;&lt;/svg&gt;
&lt;/span&gt;
&lt;div class="callout-content dark:text-neutral-300"&gt;
&lt;div class="callout-title font-semibold mb-1"&gt;Nota&lt;/div&gt;
&lt;div class="callout-body"&gt;&lt;p&gt;Por ahora, GPT-3 tiene un tamaño de entrada y de salida limitado: procesa como máximo 2048 tokens lingüísticos. En cuanto se levante esa limitación, la misma tarea llevará probablemente una hora o menos.&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;p&gt;Algo inesperadamente, GPT-3 añadió además información que no estaba en las referencias originales.&lt;/p&gt;
&lt;blockquote class="border-l-4 border-neutral-300 dark:border-neutral-600 pl-4 italic text-neutral-600 dark:text-neutral-400 my-6"&gt;
&lt;p&gt;Baillot, Anne, and Anna Busch. “Editing for Man and Machine.” In &lt;em&gt;Users of Scholarly Editions: Editorial Anticipations of Reading, Studying and Consulting&lt;/em&gt;, Vol. 13. Variants (Journal of the European Society for Textual Scholarship). Leicester, 2015.&lt;/p&gt;
&lt;/blockquote&gt;
&lt;p&gt;En esta referencia, por ejemplo, GPT-3 añadió el enlace permanente al repositorio de acceso abierto (
) donde puede leerse el artículo, con los campos ad hoc &lt;code&gt;HAL_ID&lt;/code&gt; y &lt;code&gt;HAL_VERSION&lt;/code&gt; que crea el propio repositorio:&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-BibTeX" data-lang="BibTeX"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nc"&gt;@inproceedings&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;&lt;span class="nl"&gt;baillot2015&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;title&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Editing for Man and Machine}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;author&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Baillot, Anne and Busch, Anna}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;year&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="m"&gt;2015&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;booktitle&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Users of Scholarly Editions: Editorial Anticipations of Reading, Studying and Consulting}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;address&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Leicester}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;series&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Variants (Journal of the European Society for Textual Scholarship)}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;volume&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="m"&gt;13&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;editor&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Bruhn, Siglinde and Schreiber, Manfred}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;langid&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{english}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;hal_id&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{halshs-01233380}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;hal_version&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{v1}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;Estos añadidos indican que
&lt;mark&gt;GPT-3 no se limita a analizar la referencia bibliográfica: la completa con lo que aprendió en su día.&lt;/mark&gt;
Sería interesante, en este sentido, comprobar si hace lo mismo con referencias posteriores a su entrenamiento&amp;hellip;&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="limitaciones"&gt;Limitaciones&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;GPT-3 no es perfecto, sin embargo, y necesita la supervisión de un ser humano. Una de sus limitaciones conocidas es la
: a veces inventa cosas y hace suposiciones improbables.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;En mi experimento, los arrebatos de incoherencia de GPT-3 se hicieron patentes cuando cambió por su cuenta el apellido de un autor, de «Ruscelli» a «Ruscello». En rigor no es un error, pues los apellidos italianos de la Edad Moderna se usaban indistintamente en singular o en plural. Pero la convención actual manda conservar el apellido tal como está, en singular o en plural: hoy nadie llama Machiavello a Machiavelli, del mismo modo que se espera que escribamos Rossello y no Rosselli. ¿Ignoró GPT-3 la convención por falta de conciencia cronológica? ¿O hizo una suposición a partir de los apellidos vecinos, que en esta parte de la bibliografía están todos, casualmente, en singular (Bariletto, Cesano, Rossello)?
Quién sabe.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-Bibtex" data-lang="Bibtex"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nc"&gt;@book&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;&lt;span class="nl"&gt;rossello1565&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;title&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Della summa de’ secreti universali}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;author&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Rossello, Timoteo}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;address&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Venice}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;publisher&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Giovanni Bariletto}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;langid&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{italian}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;date&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{1565}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nc"&gt;@book&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;&lt;span class="nl"&gt;ruscello1559&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;title&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{La seconda parte de’ secreti del Reverendo Donno Alessio Piemontese}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;author&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Ruscello, Girolamo}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;address&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Pesaro}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;publisher&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{Bartolomeo Cesano}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;langid&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{italian}&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="na"&gt;date&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s"&gt;{1559}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;h2 id="conclusión"&gt;Conclusión&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Escritos a lo largo de cuatro años de intensa colaboración, los más de 150 ensayos
no solo aportan información esencial sobre el manuscrito que editamos y tradujimos: contienen también una valiosa información bibliográfica.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Reunir esas referencias en una base de datos permite a los editores cambiar el formato bibliográfico en un abrir y cerrar de ojos y presentar la información como mejor les parezca. La base de datos dice además mucho sobre la edición y sobre el proyecto que la hizo posible, y abre nuevas perspectivas de análisis a los investigadores. Y puede completarse con gran precisión y en un plazo récord.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Es verdad que algún error puede colarse, sobre todo por la propensión de GPT-3 a alucinar. Pero las próximas generaciones de modelos de lenguaje preentrenados atenuarán el problema.&lt;/p&gt;</description></item><item><title>Avviso | Publicar las noticias que nos hicieron modernos (1537—1743)</title><link>https://clementgodbarge.com/es/project/map/</link><pubDate>Sun, 12 Dec 2021 00:00:00 +0000</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/project/map/</guid><description>&lt;p&gt;El proyecto &lt;em&gt;Avviso&lt;/em&gt; tiene por objetivo principal digitalizar, conservar, catalogar, editar, contextualizar y difundir las 35 000 hojas de noticias manuscritas de la Edad Moderna —los llamados &lt;em&gt;avvisi&lt;/em&gt;— que formaban parte de la colección de los Médici y se conservan hoy en el Archivio di Stato di Firenze.
Catalogación, digitalización y difusión de unos 35 000 &lt;em&gt;avvisi&lt;/em&gt;, hojas de noticias manuscritas de la Edad Moderna, a través de la plataforma Medici Interactive Archive del Medici Archive Project.&lt;/p&gt;</description></item><item><title>Edición eficiente</title><link>https://clementgodbarge.com/es/project/dce/</link><pubDate>Sun, 12 Dec 2021 00:00:00 +0000</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/project/dce/</guid><description>&lt;p&gt;Las ediciones críticas digitales salen caras. La transcripción, la traducción y la anotación, que exigen una mano de obra muy cualificada, suman miles de horas de trabajo y requieren una financiación considerable, además de un apoyo institucional sostenido en el tiempo.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;En cierto modo, es una suerte que los proyectos más visibles de las humanidades digitales consigan las enormes sumas que necesitan para funcionar.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Ahora bien, depender de la munificencia de fundaciones acaudaladas, universidades y organismos públicos, y necesitar durante años un despliegue considerable de recursos humanos, no es un modelo económico con futuro. Aunque cada vez más investigadores puedan permitirse ambiciosas ediciones digitales de fuentes primarias, la práctica sigue siendo privilegio de unos pocos países ricos, cuya hegemonía cultural refuerza.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Para que los documentos históricos de todo el mundo lleguen a un público más amplio,
&lt;mark&gt;el coste de las ediciones críticas digitales tendría que bajar varios órdenes de magnitud&lt;/mark&gt;
.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;En esta serie de entradas evalúo los distintos enfoques y piezas tecnológicas con que investigadores de cualquier lugar del mundo pueden publicar fuentes primarias más deprisa y con un gasto mínimo.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Me detendré, en particular, en tecnologías como el aprendizaje automático, la cadena de bloques (&lt;em&gt;blockchain&lt;/em&gt;) y el almacenamiento descentralizado.&lt;/p&gt;</description></item><item><title>Automatizar el marcado en las ediciones críticas digitales</title><link>https://clementgodbarge.com/es/post/gpt3/</link><pubDate>Mon, 22 Nov 2021 18:15:00 +0000</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/post/gpt3/</guid><description>&lt;h1 id="introducción"&gt;Introducción&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;¿Cómo producir ediciones críticas digitales sin dejarse en ellas el presupuesto? En esta entrada, primera de una serie dedicada a la edición eficiente, examino el papel que pueden desempeñar los modelos de lenguaje preentrenados en la automatización de tareas editoriales como el marcado semántico.&lt;/p&gt;
&lt;details class="print:hidden xl:hidden" &gt;
&lt;summary&gt;Índice&lt;/summary&gt;
&lt;div class="text-sm"&gt;
&lt;nav id="TableOfContents"&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#una-labor-de-amor"&gt;Una labor de amor&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#un-listón-muy-alto"&gt;Un listón muy alto&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#los-transformadores-el-camino-más-corto-hacia-la-automatización"&gt;Los transformadores: ¿el camino más corto hacia la automatización?&lt;/a&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#codex"&gt;Codex&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#más-allá-de-openai"&gt;Más allá de OpenAI&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#experimento-1-categorizar-textos"&gt;Experimento 1: categorizar textos&lt;/a&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#diseño-del-prompt"&gt;Diseño del prompt&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#prueba"&gt;Prueba&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#resultado"&gt;Resultado&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#experimento-2-marcado-semántico"&gt;Experimento 2: marcado semántico&lt;/a&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#diseño-del-prompt-1"&gt;Diseño del prompt&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="#prueba-1"&gt;Prueba&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;/nav&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h1 id="el-problema"&gt;El problema&lt;/h1&gt;
&lt;h2 id="una-labor-de-amor"&gt;Una labor de amor&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;En el amor no se mira el gasto&amp;hellip; o eso dice el refrán. Y a las ediciones críticas digitales se les aplica con especial justicia: la transcripción, la traducción y la anotación que exigen suman miles de horas de trabajo, a cargo —como en el caso de
— de cientos de colaboradores altamente cualificados.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;En cierto modo, es una suerte que los proyectos más visibles de las humanidades digitales consigan las enormes sumas que necesitan para funcionar. Ahora bien, depender de la munificencia de fundaciones acaudaladas, universidades y organismos públicos, y necesitar durante años un despliegue considerable de recursos humanos, no es un modelo económico con futuro.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;En rigor, si queremos animar a investigadores de todo el mundo a poner los documentos históricos al alcance de un público más amplio,
&lt;mark&gt;el coste de las ediciones críticas digitales tendría que bajar varios órdenes de magnitud&lt;/mark&gt;
.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="un-listón-muy-alto"&gt;Un listón muy alto&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Paradójicamente,
&lt;mark&gt;la solución puede venir de proyectos tan intensivos en trabajo como
, pues constituyen un valioso conjunto de entrenamiento&lt;/mark&gt;
con el que automatizar algunas de las tareas más ingratas y repetitivas de la edición digital, empezando por el marcado.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;No es que el marcado sea cosa menor. Al contrario:
&lt;mark&gt;se ha convertido en el componente indispensable de cualquier proyecto digital serio.&lt;/mark&gt;
Normalizado por la
, permite registrar cuantos aspectos se quiera del documento y del texto que transmite: estructura, notas marginales, tachaduras, variantes, tipo de papel, manchas, caligrafía&amp;hellip; Lo que se le ocurra.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;El siguiente ejemplo, tomado de
, muestra cómo el marcado enriquece el texto con información añadida (categoría, estructura, campos semánticos, tachaduras, etc.), y da así a las ediciones digitales una ventaja considerable sobre sus antepasadas de papel.&lt;/p&gt;
&lt;table&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th&gt; Texto plano &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; Marcado XML&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-text" data-lang="text"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;Pour rompre grenades et donner
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;violence aux artifices de foeu
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;Mects parmy la pouldre et la sixiesme
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;partye dicelle de vif argent
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-xml" data-lang="xml"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;div&lt;/span&gt; &lt;span class="na"&gt;id=&lt;/span&gt;&lt;span class="s"&gt;&amp;#34;p008r_2&amp;#34;&lt;/span&gt; &lt;span class="na"&gt;categories=&lt;/span&gt;&lt;span class="s"&gt;&amp;#34;arms and armor&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;head&amp;gt;&lt;/span&gt;Pour rompre &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;wp&amp;gt;&lt;/span&gt;grenades&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/wp&amp;gt;&lt;/span&gt; et donner&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;lb/&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;violence aux &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;wp&amp;gt;&lt;/span&gt;artifices de foeu&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/wp&amp;gt;&amp;lt;/head&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;ab&amp;gt;&lt;/span&gt;Mects parmy la &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;pouldre&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;del&amp;gt;&amp;lt;ms&amp;gt;&lt;/span&gt;six fois autant&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/ms&amp;gt;&lt;/span&gt; de
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;vif argent&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&amp;lt;/del&amp;gt;&amp;lt;lb/&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;del&amp;gt;&lt;/span&gt;et&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/del&amp;gt;&lt;/span&gt; &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;ms&amp;gt;&lt;/span&gt;la sixiesme partye&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/ms&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; dicelle de &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;vif argent&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&amp;lt;/ab&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;Esta información no solo vale con fines archivísticos; como he mostrado en otras ocasiones, sirve también para la síntesis y el análisis. Con todo, anotar así un texto puede llevar muchísimo tiempo, sobre todo porque el mismo texto suele tener que existir en varias versiones: traducción, transcripción, modernización, etc.&lt;/p&gt;
&lt;h1 id="la-solución"&gt;La solución&lt;/h1&gt;
&lt;h2 id="los-transformadores-el-camino-más-corto-hacia-la-automatización"&gt;Los transformadores: ¿el camino más corto hacia la automatización?&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;En 2020,
presentó a bombo y platillo su última familia de modelos de lenguaje de gran escala y propósito general, GPT-3, siglas de «Generative Pre-trained Transformer 3». Los transformadores son un avance reciente de la inteligencia artificial: aprenden tareas nuevas con una rapidez asombrosa, con solo leer una instrucción (&lt;em&gt;prompt&lt;/em&gt;) y ver un puñado de ejemplos. Admiten además un entrenamiento adicional con datos ad hoc (el &lt;em&gt;fine-tuning&lt;/em&gt; o ajuste fino), que mejora la latencia y la precisión. De ahí que se diga que GPT-3 y sus semejantes son
(&lt;em&gt;few-shot learners&lt;/em&gt;).&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Según OpenAI, GPT-3 contiene la cifra récord de 175 000 millones de parámetros y se ha entrenado con más de 570 GB de texto, en su mayoría documentos en inglés extraídos, cabe suponer, de
. Por su mero tamaño, GPT-3 ha fijado un nuevo estándar en el campo, y ejecuta de entrada las tareas más variadas con un realismo inquietante: escribe
verosímiles,
en salas de chat,
,
, traduce documentos, explica la jerga de las profesiones, etc.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Con acceso anticipado a la API de OpenAI desde mayo de 2021, he podido poner a prueba la capacidad del modelo para resolver tareas de reconocida dificultad: traducir al inglés poesía francesa y textos neolatinos, explicar analogías e incluso simplificar el libro 4 de la &lt;em&gt;Fundamentación de la metafísica de las costumbres&lt;/em&gt; de Kant para un niño de siete años (sin demasiado éxito, hay que decirlo).&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="codex"&gt;Codex&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Uno de los últimos desarrollos de GPT-3 se ocupa de los lenguajes de programación. Se llama &lt;em&gt;Codex&lt;/em&gt; y traduce el lenguaje natural a código, y viceversa. Si busco, por ejemplo, una expresión regular que me permita «encontrar solo las palabras que empiezan por mayúscula», GPT-3 la convierte al instante en una expresión regular que funciona: &lt;code&gt;[A-Z]+\w+&lt;/code&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;OpenAI asegura que &lt;em&gt;Codex&lt;/em&gt; maneja una docena de lenguajes, entre ellos Python, JavaScript, Go, Perl, PHP, Ruby y Swift. Al pasar del pseudocódigo al código sin fisuras, &lt;em&gt;Codex&lt;/em&gt; permite concentrarse no en la sintaxis puntillosa de un lenguaje, sino en los pasos lógicos y las estrategias con que una aplicación resuelve un problema.&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="más-allá-de-openai"&gt;Más allá de OpenAI&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;OpenAI no es, desde luego, el único actor en escena. Como ya se ha dicho, la Academia de Inteligencia Artificial de Pekín anunció en 2021 un modelo aún mayor y más capaz, &lt;em&gt;Wu Dao 2&lt;/em&gt;. Nvidia y Microsoft unieron fuerzas para producir el modelo &lt;em&gt;Megatron-Turing NLG 530B&lt;/em&gt;, de nombre bien elegido. Empresas emergentes de menor tamaño, como
y
, ofrecen también sus API al público, y merecen mención iniciativas de código abierto como
. El panorama, claro está, cambia a gran velocidad; para seguir las novedades del campo, consulte
.&lt;/p&gt;
&lt;h1 id="los-experimentos"&gt;Los experimentos&lt;/h1&gt;
&lt;div class="callout flex px-4 py-3 mb-6 rounded-md border-l-4 bg-blue-100 dark:bg-blue-900 border-blue-500"
data-callout="note"
data-callout-metadata=""&gt;
&lt;span class="callout-icon pr-3 pt-1 text-blue-600 dark:text-blue-300"&gt;
&lt;svg height="24" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" viewBox="0 0 24 24"&gt;&lt;path fill="none" stroke="currentColor" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" stroke-width="1.5" d="m16.862 4.487l1.687-1.688a1.875 1.875 0 1 1 2.652 2.652L6.832 19.82a4.5 4.5 0 0 1-1.897 1.13l-2.685.8l.8-2.685a4.5 4.5 0 0 1 1.13-1.897zm0 0L19.5 7.125"/&gt;&lt;/svg&gt;
&lt;/span&gt;
&lt;div class="callout-content dark:text-neutral-300"&gt;
&lt;div class="callout-title font-semibold mb-1"&gt;Nota&lt;/div&gt;
&lt;div class="callout-body"&gt;&lt;p&gt;El objetivo de estos experimentos es dar con el camino más económico hacia una automatización fiable de las tareas editoriales. Se dirá que algunas podrían automatizarse también con algoritmos de aprendizaje supervisado; exploraremos esa hipótesis en una próxima entrada.&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;p&gt;¿Puede un transformador como GPT-3 aprender a anotar, pongamos por caso, un manuscrito técnico y científico del siglo XVI?&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="experimento-1-categorizar-textos"&gt;Experimento 1: categorizar textos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Empecemos por algo relativamente sencillo. Como «aprendiz con pocos ejemplos», GPT-3 debería captar en poco tiempo el modo en que nuestro equipo editorial ha clasificado las entradas del Ms. Fr. 640.&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="diseño-del-prompt"&gt;Diseño del prompt&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Para entrenarlo usé un prompt mínimo y elegí como ejemplos cuatro entradas breves en texto plano, entre ellas una de «medicina», otra de «armas y armaduras» y otra de «pintura».&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="prueba"&gt;Prueba&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Después copié un pasaje que no formaba parte de la secuencia inicial:&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-text" data-lang="text"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;Working neatly
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;Never put down, if you can, two colors one on top of the other.
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;But next, having made your design carefully, keep the place of shadows for them alone,
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&amp;amp; also separately that of lights &amp;amp; highlights, without layering one color all over &amp;amp; then highlighting or else shading on it.
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;And in this way, you further your work, economize your colors &amp;amp; work neatly.
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;Which is the reason that, the colors not being muddled nor mixed together, they do not die &amp;amp; you soften the colors better, since they are not so thick.
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;El resultado se ajusta perfectamente al contenido:&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-xml" data-lang="xml"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;categories&lt;/span&gt;&lt;span class="err"&gt;=&amp;#34;painting&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;Si probamos con una entrada de una categoría que ni siquiera figuraba entre los textos elegidos para entrenar a GPT-3, el resultado sorprende.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-xml" data-lang="xml"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;categories&lt;/span&gt;&lt;span class="err"&gt;=&amp;#34;jewelry&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="nt"&gt;&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;h3 id="resultado"&gt;Resultado&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;La categoría «jewelry» (joyería) no existe en nuestra edición del Ms. Fr. 640: el equipo editorial
la más amplia de «Stones» (piedras). La intuición de GPT-3, sin embargo, es buena, y hace pensar que con un poco más de entrenamiento podría aprender a categorizar cualquier entrada del Ms. Fr. 640, y acaso las de otros textos técnicos del siglo XVI.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="experimento-2-marcado-semántico"&gt;Experimento 2: marcado semántico&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Subamos el listón. Si un transformador como GPT-3 puede aprender a categorizar textos según criterios editoriales concretos, ¿podrá también identificar parte de su marcado?&lt;/p&gt;
&lt;div class="callout flex px-4 py-3 mb-6 rounded-md border-l-4 bg-blue-100 dark:bg-blue-900 border-blue-500"
data-callout="note"
data-callout-metadata=""&gt;
&lt;span class="callout-icon pr-3 pt-1 text-blue-600 dark:text-blue-300"&gt;
&lt;svg height="24" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" viewBox="0 0 24 24"&gt;&lt;path fill="none" stroke="currentColor" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" stroke-width="1.5" d="m16.862 4.487l1.687-1.688a1.875 1.875 0 1 1 2.652 2.652L6.832 19.82a4.5 4.5 0 0 1-1.897 1.13l-2.685.8l.8-2.685a4.5 4.5 0 0 1 1.13-1.897zm0 0L19.5 7.125"/&gt;&lt;/svg&gt;
&lt;/span&gt;
&lt;div class="callout-content dark:text-neutral-300"&gt;
&lt;div class="callout-title font-semibold mb-1"&gt;Nota&lt;/div&gt;
&lt;div class="callout-body"&gt;&lt;p&gt;&lt;em&gt;Secrets of Craft and Nature&lt;/em&gt; ofrece una
de etiquetas semánticas y estructurales. Por desgracia, GPT-3 no procesa imágenes, a diferencia de otros proyectos como
. Es probable que futuras versiones de GPT incorporen esa capacidad, imprescindible para reconocer la mayoría de los aspectos estructurales y materiales de un documento. Dejaremos de lado esas etiquetas y nos centraremos en el marcado que no exige reconocer imágenes.&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h3 id="diseño-del-prompt-1"&gt;Diseño del prompt&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Las etiquetas semánticas señalan animales, plantas, topónimos, percepciones sensoriales, etc. Para el prompt de entrenamiento escogí unos cuantos ejemplos de la edición:&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-xml" data-lang="xml"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c"&gt;&amp;lt;!--Input prompt--&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;The following is a list of words and their corresponding semantic tags
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;cannons: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;wp&amp;gt;&lt;/span&gt;cannons&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/wp&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;powder: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;powder&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;flasks: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;tl&amp;gt;&lt;/span&gt;flasks&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/tl&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;wooden: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;wooden&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;iron: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;iron&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;parchment: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;parchment&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;goats: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;al&amp;gt;&lt;/span&gt;goats&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/al&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;lambs: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;al&amp;gt;&lt;/span&gt;lambs&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/al&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;leather: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;leather&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;earth: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;earth&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;fine fatty earth: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;fine fatty earth&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;Venice: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;pl&amp;gt;&lt;/span&gt;Venice&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/pl&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;Flemish: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;pl&amp;gt;&lt;/span&gt;Flemish&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/pl&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;almond: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;pa&amp;gt;&lt;/span&gt;almond&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/pa&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;almond oil: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&amp;lt;pa&amp;gt;&lt;/span&gt;almond&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/pa&amp;gt;&lt;/span&gt; oil&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;walnuts skin: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&amp;lt;pa&amp;gt;&lt;/span&gt;walnuts&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/pa&amp;gt;&lt;/span&gt; skin&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;molten lead: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;molten lead&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;today: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;tmp&amp;gt;&lt;/span&gt;today&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/tmp&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;In the past: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;tmp&amp;gt;&lt;/span&gt;In the past&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/tmp&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;Clockmakers: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;pro&amp;gt;&lt;/span&gt;Clockmakers&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/pro&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;red copper: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;red copper&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;crucible: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;tl&amp;gt;&lt;/span&gt;crucible&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/tl&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;bellows: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;tl&amp;gt;&lt;/span&gt;bellows&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/tl&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;charcoal: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;charcoal&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;founders: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;pro&amp;gt;&lt;/span&gt;founders&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/pro&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;h3 id="prueba-1"&gt;Prueba&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Probemos con el modelo &lt;code&gt;Davinci-codex&lt;/code&gt; unas cuantas palabras fáciles: &lt;em&gt;Apothecary&lt;/em&gt; (boticario), &lt;em&gt;smoke&lt;/em&gt; (humo), &lt;em&gt;glassmakers&lt;/em&gt; (vidrieros), &lt;em&gt;latten&lt;/em&gt; (latón) y &lt;em&gt;snake&lt;/em&gt; (serpiente). El resultado es inmediato e impecable:&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-xml" data-lang="xml"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c"&gt;&amp;lt;!--Output--&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;Apothecary: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;pro&amp;gt;&lt;/span&gt;Apothecary&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/pro&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;smoke: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;smoke&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;glassmakers: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;pro&amp;gt;&lt;/span&gt;glassmakers&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/pro&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;latten: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;latten&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;snake: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;al&amp;gt;&lt;/span&gt;snake&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/al&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;Una prueba más exigente es la de las palabras compuestas, como &lt;em&gt;copper plates&lt;/em&gt; (planchas de cobre), &lt;em&gt;walnut oil&lt;/em&gt; (aceite de nuez) y &lt;em&gt;wood block&lt;/em&gt; (taco de madera): se trata de ver si GPT-3 maneja bien las etiquetas anidadas.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-xml" data-lang="xml"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c"&gt;&amp;lt;!--Output--&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;copper plates: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;copper plates&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;walnut oil: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&amp;lt;pa&amp;gt;&lt;/span&gt;walnut&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/pa&amp;gt;&lt;/span&gt; oil&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;wood block: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;wood block&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;Aquí el resultado es desigual: &lt;code&gt;Davinci-codex&lt;/code&gt; solo etiquetó bien &lt;em&gt;walnut oil&lt;/em&gt;, y no detectó las etiquetas anidadas &lt;code&gt;tl&lt;/code&gt; y &lt;code&gt;m&lt;/code&gt; en &lt;em&gt;copper plates&lt;/em&gt; y &lt;em&gt;wood block&lt;/em&gt;. Ahora bien, como muestra la siguiente prueba, estos errores se corrigen con un prompt de entrenamiento mejor. Tras añadir cinco ejemplos más de etiquetas anidadas, &lt;code&gt;Davinci-codex&lt;/code&gt; devolvió un resultado casi perfecto, con un solo fallo (&lt;em&gt;oil paintbrushes&lt;/em&gt;):&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-xml" data-lang="xml"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c"&gt;&amp;lt;!--Output--&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;cannon powder: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&amp;lt;wp&amp;gt;&lt;/span&gt;cannon&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/wp&amp;gt;&lt;/span&gt; powder&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;arquebus powder: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&amp;lt;wp&amp;gt;&lt;/span&gt;arquebus&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/wp&amp;gt;&lt;/span&gt; powder&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;oil paintbrushes: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&amp;lt;al&amp;gt;&lt;/span&gt;oil&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/al&amp;gt;&lt;/span&gt; paintbrushes&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;sheep footbones: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;m&amp;gt;&amp;lt;al&amp;gt;&lt;/span&gt;sheep&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/al&amp;gt;&lt;/span&gt; footbones&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;bronze mortar: &lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;tl&amp;gt;&amp;lt;m&amp;gt;&lt;/span&gt;bronze&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/m&amp;gt;&lt;/span&gt; mortar&lt;span class="nt"&gt;&amp;lt;/tl&amp;gt;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;h1 id="conclusión"&gt;Conclusión&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;Conviene no olvidar que estas pruebas se hicieron con fragmentos de texto muy breves. Sospecho que, con más contexto en los ejemplos y en el prompt, los modelos GPT-3 rendirían aún mejor; y el ajuste fino con datos de entrenamiento ad hoc mejoraría sin duda la precisión del etiquetado.&lt;br&gt;
Aunque haría falta repetir estos experimentos a mayor escala para demostrar la fiabilidad de los modelos de lenguaje preentrenados, sí cabe concluir que
&lt;mark&gt;este enfoque permite a los editores automatizar varias tareas de anotación en unos pocos pasos, con un ahorro potencial enorme de tiempo y dinero.&lt;/mark&gt;
&lt;/p&gt;</description></item><item><title>Visualizar manuscritos 2 (actualización)</title><link>https://clementgodbarge.com/es/post/treemap2/</link><pubDate>Sat, 20 Nov 2021 16:00:00 +0000</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/post/treemap2/</guid><description>&lt;p&gt;Como prometí, aquí va una nueva versión del treemap interactivo que presenté en una
, esta vez con dos modos de visualización.&lt;/p&gt;
&lt;div class="callout flex px-4 py-3 mb-6 rounded-md border-l-4 bg-blue-100 dark:bg-blue-900 border-blue-500"
data-callout="note"
data-callout-metadata=""&gt;
&lt;span class="callout-icon pr-3 pt-1 text-blue-600 dark:text-blue-300"&gt;
&lt;svg height="24" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" viewBox="0 0 24 24"&gt;&lt;path fill="none" stroke="currentColor" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" stroke-width="1.5" d="m16.862 4.487l1.687-1.688a1.875 1.875 0 1 1 2.652 2.652L6.832 19.82a4.5 4.5 0 0 1-1.897 1.13l-2.685.8l.8-2.685a4.5 4.5 0 0 1 1.13-1.897zm0 0L19.5 7.125"/&gt;&lt;/svg&gt;
&lt;/span&gt;
&lt;div class="callout-content dark:text-neutral-300"&gt;
&lt;div class="callout-title font-semibold mb-1"&gt;Nota&lt;/div&gt;
&lt;div class="callout-body"&gt;&lt;p&gt;Para verlo mejor, asegúrese de que la página está en modo claro (pulse el icono de la luna, arriba a la derecha).&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;head&gt;
&lt;meta charset="UTF-8" /&gt;
&lt;meta http-equiv="X-UA-Compatible" content="IE=edge" /&gt;
&lt;meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1.0" /&gt;
&lt;title&gt;&lt;/title&gt;
&lt;link rel="preconnect" href="https://fonts.gstatic.com" /&gt;
&lt;link
href="https://fonts.googleapis.com/css2?family=Open+Sans:wght@400;700&amp;display=swap"
rel="stylesheet"
/&gt;
&lt;link rel="stylesheet" href="css/index.css" /&gt;
&lt;link rel="stylesheet" href="css/vis-treemap.css" /&gt;
&lt;link rel="stylesheet" href="css/vis-tooltip.css" /&gt;
&lt;/head&gt;
&lt;body&gt;
&lt;div class="stacked"&gt;
&lt;div class="switch"&gt;
&lt;input
type="checkbox"
name="group-by-category-switch"
id="group-by-category-switch"
checked
/&gt;
&lt;label for="group-by-category-switch"&gt; Group folios by category &lt;/label&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id="treemap"&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;script src="https://cdn.jsdelivr.net/npm/d3@7.9.0/dist/d3.min.js" integrity="sha384-CjloA8y00+1SDAUkjs099PVfnY2KmDC2BZnws9kh8D/lX1s46w6EPhpXdqMfjK6i" crossorigin="anonymous" referrerpolicy="no-referrer"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;script src="js/vis-treemap.js"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;script src="js/vis-tooltip.js"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;script src="js/index.js"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;/body&gt;</description></item><item><title>Un navegador visual para el archivo</title><link>https://clementgodbarge.com/es/post/treemap/</link><pubDate>Sun, 20 Jun 2021 16:00:00 +0000</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/post/treemap/</guid><description>&lt;h1 id="el-problema"&gt;El problema&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;Las ediciones digitales viven en una paradoja: ponen documentos recónditos al alcance de un público más amplio, pero la pérdida de estímulos sensoriales que acarrea su desmaterialización tiende a desorientar al lector, cuando no a disuadirlo de adentrarse en su contenido. Moverse por vastos repositorios documentales resulta engorroso e intimidante, y no solo para quien carece de experiencia en la investigación de archivo: también para los lectores con deficiencias cognitivas.&lt;/p&gt;
&lt;h1 id="la-solución"&gt;La solución&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;Aquí es donde los metadatos archivísticos pueden sernos útiles. Con ellos se construyen abstracciones visuales interactivas que ofrecen al lector una entrada sensorial alternativa y mejoran, de paso, la ergonomía y la accesibilidad. Para que el archivo pueda recorrerse con la vista, un &lt;em&gt;treemap&lt;/em&gt; (mapa de árbol), o cualquier diagrama que desglose con eficacia datos jerárquicos, puede servir.&lt;/p&gt;
&lt;h1 id="el-experimento"&gt;El experimento&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;Mi primer experimento adapta el
para &lt;code&gt;D3.js&lt;/code&gt; y le añade hipervínculos. Representa el manuscrito BnF Ms. Fr. 640, sus folios y las entradas de cada folio; los colores indican la categoría dominante, y al pasar el cursor por una entrada aparecen más datos, incluido el enlace al manuscrito.&lt;br&gt;
El treemap se convierte así en un índice visual interactivo que ofrece al lector una visión de conjunto, rápida y ágil, no solo del contenido del manuscrito, sino también de las dimensiones de cada folio y de cada entrada.&lt;br&gt;
&lt;del&gt;En los próximos meses seguiré dándole vueltas a esta idea con otros diagramas y otras jerarquías&amp;hellip; ¡No se lo pierdan!&lt;/del&gt; Para una nueva versión del treemap, pulse
.&lt;/p&gt;
&lt;div class="callout flex px-4 py-3 mb-6 rounded-md border-l-4 bg-blue-100 dark:bg-blue-900 border-blue-500"
data-callout="note"
data-callout-metadata=""&gt;
&lt;span class="callout-icon pr-3 pt-1 text-blue-600 dark:text-blue-300"&gt;
&lt;svg height="24" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" viewBox="0 0 24 24"&gt;&lt;path fill="none" stroke="currentColor" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" stroke-width="1.5" d="m16.862 4.487l1.687-1.688a1.875 1.875 0 1 1 2.652 2.652L6.832 19.82a4.5 4.5 0 0 1-1.897 1.13l-2.685.8l.8-2.685a4.5 4.5 0 0 1 1.13-1.897zm0 0L19.5 7.125"/&gt;&lt;/svg&gt;
&lt;/span&gt;
&lt;div class="callout-content dark:text-neutral-300"&gt;
&lt;div class="callout-title font-semibold mb-1"&gt;Nota&lt;/div&gt;
&lt;div class="callout-body"&gt;&lt;p&gt;Para verlo mejor, asegúrese de que la página está en modo claro (pulse el icono de la luna, arriba a la derecha).&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;head&gt;
&lt;meta charset="UTF-8" /&gt;
&lt;meta http-equiv="X-UA-Compatible" content="IE=edge" /&gt;
&lt;meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1.0" /&gt;
&lt;title&gt;&lt;/title&gt;
&lt;link rel="preconnect" href="https://fonts.gstatic.com" /&gt;
&lt;link
href="https://fonts.googleapis.com/css2?family=Open+Sans:wght@400;700&amp;display=swap"
rel="stylesheet" /&gt;
&lt;link rel="stylesheet" href="css/index.css" /&gt;
&lt;link rel="stylesheet" href="css/vis-treemap.css" /&gt;
&lt;link rel="stylesheet" href="css/vis-tooltip.css" /&gt;
&lt;/head&gt;
&lt;body&gt;
&lt;p&gt;Click any cell to zoom in, or the top to zoom out.&lt;/p&gt;
&lt;div id="treemap"&gt;&lt;/div&gt;
&lt;script src="https://cdn.jsdelivr.net/npm/d3@7.9.0/dist/d3.min.js" integrity="sha384-CjloA8y00+1SDAUkjs099PVfnY2KmDC2BZnws9kh8D/lX1s46w6EPhpXdqMfjK6i" crossorigin="anonymous" referrerpolicy="no-referrer"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;script src="js/vis-treemap.js"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;script src="js/vis-tooltip.js"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;script src="js/index.js"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;/body&gt;</description></item><item><title>El archivo de un vistazo</title><link>https://clementgodbarge.com/es/post/dashboard/</link><pubDate>Mon, 24 May 2021 16:00:00 +0000</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/post/dashboard/</guid><description>&lt;h1 id="el-problema"&gt;El problema&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;Los archivos históricos pueden ser de un desorden desalentador. El &lt;em&gt;Mediceo del Principato&lt;/em&gt; del
es un buen ejemplo: solo una pequeña parte está inventariada, y muchos de sus documentos andan dispersos, sin razón aparente, por más de 6500 volúmenes. Para colmo, el archivo solo permite consultar un número limitado de volúmenes —o &lt;em&gt;filze&lt;/em&gt;, como los llaman allí—: cuatro &lt;em&gt;filze&lt;/em&gt; al día en tiempos normales; en tiempos de pandemia, cuatro cada dos semanas. A falta de inventarios detallados, las dimensiones del archivo obligan al investigador a idear estrategias para dar pronto con los documentos que busca.&lt;/p&gt;
&lt;h1 id="la-solución"&gt;La solución&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;Unos se fían del azar; otros hacen además conjeturas fundadas a partir de la cronología, los destinatarios, los autores, el origen del fondo, la lengua, etc. Ahora bien, &lt;em&gt;mirar&lt;/em&gt; todas esas variables a la vez puede sacar a la luz pautas insospechadas en la estructura del archivo y afinar nuestras conjeturas. Mi experiencia dice que los metadatos que los investigadores suelen acumular en una hoja de cálculo, una vez representados gráficamente, aumentan de forma notable la conciencia situacional en el archivo.&lt;/p&gt;
&lt;h1 id="el-experimento"&gt;El experimento&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;Mi investigación actual gira en torno a la correspondencia de un espía del siglo XVI. Sus cartas están repartidas por cientos de &lt;em&gt;filze&lt;/em&gt;: escritas bajo identidades distintas, a destinatarios distintos y a veces inesperados, desde lugares distintos, etc. Para localizar las &lt;em&gt;filze&lt;/em&gt; con más probabilidades de contener las cartas que busco, he montado un panel (&lt;em&gt;dashboard&lt;/em&gt;), una aplicación web de visualización interactiva (
) que conecta datos de toda índole —geográficos y cronológicos, entre otros— con un diagrama jerárquico (
) del fondo. El panel me dice de un vistazo qué se ha encontrado ya, cuánto representa y dónde podría, a grandes rasgos, buscar nuevas cartas. Y al pulsar sobre una variable concreta, todos los diagramas se actualizan para mostrar correlaciones específicas.&lt;/p&gt;
&lt;h1 id="próximos-pasos"&gt;Próximos pasos&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;Más importante aún: el panel puede reconvertirse en índice visual. Cuando la edición crítica de estas cartas se publique en línea, servirá de punto de entrada alternativo desde el que los lectores podrán recorrer los datos. Por razones de confidencialidad, de momento solo puedo mostrar una captura de pantalla con partes tapadas, pero el año que viene publicaré el panel completo. Mientras tanto, pronto habrá un prototipo disponible. ¡No se lo pierdan!&lt;/p&gt;</description></item><item><title>Making &amp; Knowing Project</title><link>https://clementgodbarge.com/es/project/mk/</link><pubDate>Sun, 27 Dec 2020 00:00:00 +0000</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/project/mk/</guid><description>&lt;p&gt;El
, fundado en 2014 por Pamela H. Smith y con cientos de colaboradores, es una iniciativa de investigación y docencia del
de la Universidad de Columbia.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Como investigador posdoctoral participé en el proyecto y trabajé, entre otras cosas, en la
del BnF Ms. Fr. 640, un manuscrito francés del siglo XVI, único en su género, que permite asomarse de primera mano al hacer y a los materiales de una época en que los artistas eran científicos.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La edición digital pone a libre disposición una gran cantidad de datos en su
. A lo largo del próximo año pienso publicar una serie de entradas sobre la edición y sus datos, en las que mostraré lo fácil que es descargar y analizar el texto con Python o R. ¡No se lo pierdan!&lt;/p&gt;</description></item><item><title>Visualizar el marcado semántico del BnF Ms. Fr. 640</title><link>https://clementgodbarge.com/es/post/visualization/</link><pubDate>Sun, 20 Dec 2020 18:15:00 +0000</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/post/visualization/</guid><description>&lt;h1 id="panorama"&gt;Panorama&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;Las ediciones críticas ricas en datos guardan valiosas anotaciones editoriales que se pueden extraer, analizar y visualizar con fines académicos de toda índole. Es el caso de
, publicada en 2020, cuyo archivo de metadatos puede descargarse de su repositorio de GitHub. En esta entrada muestro cómo reunir todas esas variables en una matriz de correlación y visualizarlas de varias maneras.&lt;/p&gt;
&lt;h1 id="los-datos"&gt;Los datos&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;El Making and Knowing Project genera una hoja de cálculo con información actualizada sobre el contenido del manuscrito: &lt;code&gt;entry_metadata.csv&lt;/code&gt;. El archivo está en el
de Making &amp;amp; Knowing. También pueden generarse archivos .csv a medida, con más marcado, gracias al excelente
de Matthew Kumar, una versión en Python del BnF Ms. Fr. 640.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="preparar-python"&gt;Preparar Python&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Usaremos Pandas para manipular los datos, Matplotlib y seaborn para los mapas de calor y, por último, NetworkX para construir redes a partir de las correlaciones.&lt;br&gt;
Para variables de este tipo evitaremos el método de Pearson y recurriremos al método 𝜙𝐾. No deje de
sobre este método de correlación y sobre &lt;code&gt;PhiK&lt;/code&gt;, la biblioteca correspondiente.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;#install packages&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;pip&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;install&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;phik&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# import modules&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="kn"&gt;import&lt;/span&gt; &lt;span class="nn"&gt;pandas&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;as&lt;/span&gt; &lt;span class="nn"&gt;pd&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="kn"&gt;import&lt;/span&gt; &lt;span class="nn"&gt;matplotlib.pyplot&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;as&lt;/span&gt; &lt;span class="nn"&gt;plt&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="kn"&gt;import&lt;/span&gt; &lt;span class="nn"&gt;seaborn&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;as&lt;/span&gt; &lt;span class="nn"&gt;sns&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="kn"&gt;import&lt;/span&gt; &lt;span class="nn"&gt;networkx&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;as&lt;/span&gt; &lt;span class="nn"&gt;nx&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;h2 id="preparar-los-datos"&gt;Preparar los datos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Descarguemos primero el último archivo de metadatos de la edición, en la carpeta metadata de su
.
Nos quedaremos solo con las columnas que necesitamos. Para esta demostración elijo todas las etiquetas semánticas de la traducción inglesa &lt;code&gt;tl&lt;/code&gt;, pero también pueden tomarse las de la transcripción francesa &lt;code&gt;tc&lt;/code&gt; o las de la versión normalizada &lt;code&gt;tcn&lt;/code&gt;.
Los datos vienen como valores separados por punto y coma, y necesitamos que Python los cuente por nosotros; lo haremos con el método stack-unstack y la expresión regular &lt;code&gt;[^;\s][^\;]*[^;\s]*&lt;/code&gt;.
Para que la matriz resulte más legible, renombramos cada columna. Si tiene prisa puede saltarse este paso; recuerde solo que, a estas alturas, nuestro dataframe se llama &lt;code&gt;tagsrn&lt;/code&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# load the edition&amp;#39;s metadata&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;df&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;pd&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;read_csv&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;entry_metadata.csv&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# select the tags you want to correlate&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;dftags&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;df&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[[&lt;/span&gt;&lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;al_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;bp_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;cn_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;df_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;env_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;m_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;md_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;ms_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;mu_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;pa_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;pl_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;pn_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;pro_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;sn_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;tl_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;tmp_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;wp_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;de_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;el_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;it_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;la_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;oc_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;po_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]]&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# count comma separated values&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;tagcount&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;dftags&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;stack&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;dropna&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="kc"&gt;False&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;str&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;count&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="sa"&gt;r&lt;/span&gt;&lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;[^;\s][^\;]*[^;\s]*&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;unstack&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# rename columns&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;tagsrn&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;tagcount&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;rename&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;columns&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;&lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;al_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;animals&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;bp_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;body parts&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;cn_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;currency&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;df_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;definitions&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;env_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;environment&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;m_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;material&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;md_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;medical&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;ms_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;measurement&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;mu_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;music&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;pa_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;plant&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;pl_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;toponym&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;pn_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;person&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;pro_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;profession&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;sn_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;sensory&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;tl_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;tool&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;tmp_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;temporal&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;wp_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;weapons&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;de_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;German&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;el_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;Greek&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;it_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;Italian&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;la_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;Italian&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;oc_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;Occitan&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;po_tl&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;Poitevin&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;})&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;h1 id="correlacionar"&gt;Correlacionar&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;Con el dataframe limpio, podemos calcular los coeficientes de correlación entre cada par de variables. En este punto es importante entender bien los datos y elegir el método de correlación más adecuado; el paquete &lt;code&gt;pandas-profiling&lt;/code&gt; ayuda mucho en esa tarea.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# calculate correlation coefficient with the phi k method&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;cortag&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;tagsrn&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;phik_matrix&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;&lt;code&gt;cortag&lt;/code&gt; es nuestra matriz de correlación. Ahora podemos ensayar distintos tipos de visualización.&lt;/p&gt;
&lt;h1 id="visualizar"&gt;Visualizar&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;Lo primero que se puede probar es representarla como una matriz codificada por colores, con el
de &lt;code&gt;seaborn&lt;/code&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="mapa-de-calor-de-correlaciones"&gt;Mapa de calor de correlaciones&lt;/h3&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;f&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;plt&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;subplots&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;figsize&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;16&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;14&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;))&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;sns&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;heatmap&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;cortag&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;linewidths&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;.03&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;vmin&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;0&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;cmap&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Oranges&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;square&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="kc"&gt;True&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="flex justify-center "&gt;
&lt;div class="w-full" &gt;
&lt;img alt="Mapa de calor de correlaciones del BnF Ms. Fr. 640"
srcset="https://clementgodbarge.com/post/visualization/heatmap_hu_943abdd98e24b0a3.webp 320w, https://clementgodbarge.com/post/visualization/heatmap_hu_eca41311a0e0ac17.webp 480w, https://clementgodbarge.com/post/visualization/heatmap_hu_1650defb643c0285.webp 760w"
sizes="(max-width: 480px) 100vw, (max-width: 768px) 90vw, (max-width: 1024px) 80vw, 760px"
src="https://clementgodbarge.com/post/visualization/heatmap_hu_943abdd98e24b0a3.webp"
width="760"
height="665"
loading="lazy" data-zoomable /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Quien conozca bien el texto verá enseguida que el mapa de calor tiene mucho sentido. Los nombres, por ejemplo, están fuertemente correlacionados con el latín, pues era costumbre —sobre todo entre los humanistas del siglo XVI— latinizarlos.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Se dirá que este mapa de calor no hace sino constatar lo evidente. No es del todo falso: a primera vista, las etiquetas médicas parecen dar la razón a quien lo diga, pues se correlacionan, como cabía esperar, con partes del cuerpo, medidas y plantas.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Pero si leemos el mapa con más atención, línea por línea, aparecen correlaciones interesantes e inesperadas. Que las etiquetas médicas se correlacionen con palabras italianas y latinas, por ejemplo, da pistas sobre el origen de las recetas médicas del Ms. Fr. 640. Del mismo modo, la correlación entre profesiones, definiciones y medidas muestra hasta qué punto la identidad profesional estructura el discurso técnico del siglo XVI.&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="mapa-de-agrupamiento-clustermap-de-correlaciones"&gt;Mapa de agrupamiento (clustermap) de correlaciones&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Los mapas de calor son útiles en contextos «exploratorios», pero al público pueden parecerle algo enmarañados, sobre todo si uno está discutiendo —o todavía buscando— agrupaciones semánticas concretas en el manuscrito. El módulo &lt;code&gt;clustermap&lt;/code&gt; de seaborn puede dar resultados interesantes.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;clustermap&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;sns&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;clustermap&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;cortag&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;figsize&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;12&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;13&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;),&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;dendrogram_ratio&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;.1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;.2&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;),&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;vmin&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;0&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;cmap&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Oranges&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;cbar_pos&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;-&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;.06&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;.12&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;.03&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;.68&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;))&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="flex justify-center "&gt;
&lt;div class="w-full" &gt;
&lt;img alt="Mapa de agrupamiento de correlaciones del BnF Ms. Fr. 640"
srcset="https://clementgodbarge.com/post/visualization/clustermap_hu_677e6e5028f9d902.webp 320w, https://clementgodbarge.com/post/visualization/clustermap_hu_2dac945fa40a8ac6.webp 480w, https://clementgodbarge.com/post/visualization/clustermap_hu_3abaf7b36a53572.webp 753w"
sizes="(max-width: 480px) 100vw, (max-width: 768px) 90vw, (max-width: 1024px) 80vw, 760px"
src="https://clementgodbarge.com/post/visualization/clustermap_hu_677e6e5028f9d902.webp"
width="753"
height="760"
loading="lazy" data-zoomable /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Además de parecer un insecto pixelado (sí, la palabra está en el OED), el clustermap separa con claridad las etiquetas aisladas (arriba y a la izquierda) de las más interconectadas. Se distinguen también agrupaciones aisladas, como música y poitevino (¡quién lo hubiera dicho!), frente a otras más centrales, como medidas, materiales, definiciones y armas. Las profesiones están más interconectadas, pero no forman parte, al menos en esta matriz, de ninguna agrupación en particular.&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="red-de-correlaciones"&gt;Red de correlaciones&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Si queremos condensar aún más las correlaciones de la matriz, los grafos de red ofrecen una solución elegante, sobre todo cuando se trata de comunicar el contenido del manuscrito.&lt;br&gt;
Para ello hay que convertir la matriz en una lista de aristas y nodos, y fijar un umbral que elimine del grafo las correlaciones más débiles.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# transform the data&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;links&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;cortag&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;stack&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;reset_index&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;links&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;columns&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;var1&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;var2&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;&lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;value&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# threshold &lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;links_filtered&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;links&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;loc&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;links&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;value&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;&amp;gt;&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;.6&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;&amp;amp;&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;links&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;var1&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;!=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;links&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;var2&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;])]&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;links_filtered&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# create edges&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;G&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;nx&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;from_pandas_edgelist&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;links_filtered&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;var1&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;var2&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# draw network using Kamada &amp;amp; Kawai&amp;#39;s algorithm &lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;plt&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;figure&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;3&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;figsize&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;12&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;12&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;))&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;nx&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;draw_kamada_kawai&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;G&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;with_labels&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="kc"&gt;True&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;node_color&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;red&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;node_size&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;400&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;edge_color&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;black&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;linewidths&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;font_size&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;14&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="flex justify-center "&gt;
&lt;div class="w-full" &gt;
&lt;img alt="Grafo de correlaciones del BnF Ms. Fr. 640"
srcset="https://clementgodbarge.com/post/visualization/graph_hu_396032c00cb7f7f3.webp 320w, https://clementgodbarge.com/post/visualization/graph_hu_85295e5fba6293bc.webp 480w, https://clementgodbarge.com/post/visualization/graph_hu_4190dbca7e86ffc1.webp 760w"
sizes="(max-width: 480px) 100vw, (max-width: 768px) 90vw, (max-width: 1024px) 80vw, 760px"
src="https://clementgodbarge.com/post/visualization/graph_hu_396032c00cb7f7f3.webp"
width="760"
height="760"
loading="lazy" data-zoomable /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Si hay demasiadas aristas y nodos, siempre puede cambiar el umbral para obtener un resultado más limpio. O bien exportar el grafo con la función &lt;code&gt;.write_gexf()&lt;/code&gt; y jugar con él en &lt;code&gt;Gephi&lt;/code&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;nx&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;write_gexf&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;G&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;graph.gexf&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;El resultado puede verse al principio de esta entrada.&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="actualización-red-circular-ponderada"&gt;Actualización: red circular ponderada&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Andaba buscando maneras de representar matrices de correlación como redes ponderadas cuando di con este interesante enfoque
, que adapto aquí a nuestro conjunto de datos.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# create graph weighted by correlation coefficients (unfiltered)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;Gx&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;nx&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;from_pandas_edgelist&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;links&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;var1&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;var2&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;edge_attr&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;value&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;])&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# determine a threshold to remove some edges&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;threshold&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;0.4&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# list to store edges to remove&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;remove&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;[]&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# loop through edges in Gx and find correlations which are below the threshold&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="k"&gt;for&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;var1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;var2&lt;/span&gt; &lt;span class="ow"&gt;in&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;Gx&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;edges&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;():&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="n"&gt;corr&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;Gx&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;var1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;][&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;var2&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;][&lt;/span&gt;&lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;value&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="c1"&gt;#add to remove node list if abs(corr) &amp;lt; threshold&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="k"&gt;if&lt;/span&gt; &lt;span class="nb"&gt;abs&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;corr&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;&amp;lt;&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;threshold&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="n"&gt;remove&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;append&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;((&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;var1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;var2&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;))&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# remove edges contained in the remove list&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;Gx&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;remove_edges_from&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;remove&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="nb"&gt;print&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="nb"&gt;str&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="nb"&gt;len&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;remove&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;))&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;+&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39; edges removed&amp;#39;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;Eliminadas unas cuantas aristas, podemos fijar su color y su grosor.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# determine the colors of edges&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="k"&gt;def&lt;/span&gt; &lt;span class="nf"&gt;assign_colour&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;correlation&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;):&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="k"&gt;if&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;correlation&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;&amp;lt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;0.8&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="k"&gt;return&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;#ff872c&amp;#39;&lt;/span&gt; &lt;span class="c1"&gt;# orange&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="k"&gt;else&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="k"&gt;return&lt;/span&gt; &lt;span class="s1"&gt;&amp;#39;#f11d28&amp;#39;&lt;/span&gt; &lt;span class="c1"&gt;# red&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="k"&gt;def&lt;/span&gt; &lt;span class="nf"&gt;assign_thickness&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;correlation&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;benchmark_thickness&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;3&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;scaling_factor&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;3&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;):&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="k"&gt;return&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;benchmark_thickness&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;*&lt;/span&gt; &lt;span class="nb"&gt;abs&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;correlation&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;**&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;scaling_factor&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="k"&gt;def&lt;/span&gt; &lt;span class="nf"&gt;assign_node_size&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;degree&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;scaling_factor&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;50&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;):&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="k"&gt;return&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;degree&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;*&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;scaling_factor&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;Damos también a los nodos un tamaño proporcional a su número de conexiones.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# assign node size depending on number of connections (degree)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;node_size&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;[]&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="k"&gt;for&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;key&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;value&lt;/span&gt; &lt;span class="ow"&gt;in&lt;/span&gt; &lt;span class="nb"&gt;dict&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;Gx&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;degree&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;items&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;():&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="n"&gt;node_size&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;append&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;assign_node_size&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;value&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;))&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;El resultado es un grafo ponderado que admite más nodos y bastantes más aristas sin dejar de ser legible e informativo.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="flex justify-center "&gt;
&lt;div class="w-full" &gt;
&lt;img alt="Grafo ponderado de correlaciones del BnF Ms. Fr. 640"
srcset="https://clementgodbarge.com/post/visualization/weightedgraph_hu_7b75f2e5fc7edb1b.webp 320w, https://clementgodbarge.com/post/visualization/weightedgraph_hu_9f0550eb49c17f11.webp 480w, https://clementgodbarge.com/post/visualization/weightedgraph_hu_a9106989817361fb.webp 760w"
sizes="(max-width: 480px) 100vw, (max-width: 768px) 90vw, (max-width: 1024px) 80vw, 760px"
src="https://clementgodbarge.com/post/visualization/weightedgraph_hu_7b75f2e5fc7edb1b.webp"
width="760"
height="760"
loading="lazy" data-zoomable /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;/p&gt;</description></item><item><title>La correspondencia secreta de Filippo Cavriana, 1568—1589.</title><link>https://clementgodbarge.com/es/project/cavrianas-correspondence/</link><pubDate>Fri, 27 Dec 2019 00:00:00 +0000</pubDate><guid>https://clementgodbarge.com/es/project/cavrianas-correspondence/</guid><description>&lt;p&gt;Las cartas secretas de Filippo Cavriana son un testimonio único de las guerras de religión de Francia: durante más de veinte años dan cuenta de las intrigas, las batallas, las negociaciones y las conspiraciones que marcaban el pulso de la corte de Francia y de más allá.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Las cartas, conservadas en el
, están en su mayoría dispersas por cientos de legajos sin inventariar —&lt;em&gt;filze&lt;/em&gt;, como los llaman en Florencia—. En los últimos años he podido descubrir decenas de cartas nuevas, pero este tipo de investigación de archivo se vuelve cada vez más difícil: la distancia que me separa de Florencia, el deterioro de algunos servicios públicos en Italia y la pandemia de covid-19 se conjugan para hacer de estos proyectos de publicación un proceso largo e incierto.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Pese a las dificultades crecientes, publicar fuentes primarias debería seguir formando parte del oficio del historiador. Lo que probablemente deba cambiar es la forma de esas publicaciones: no solo tendrían que adaptarse a la situación que acabo de describir, sino reflejar mejor el carácter incremental de esta investigación y hacer posible que otro la continúe.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;De ahí la idea de desarrollar un nuevo tipo de proyecto de publicación digital: &lt;strong&gt;escalable&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;sostenible&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;fiable&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;independiente de la plataforma&lt;/strong&gt; y, en potencia, &lt;strong&gt;colaborativo&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La edición ya está en línea: &lt;strong&gt;
&lt;/strong&gt;. Reúne las cartas transcritas hasta la fecha, procedentes de los archivos estatales de Florencia y de Mantua y de la BnF, y crece a medida que salen a la luz otras nuevas. He explicado las razones de su diseño en
.&lt;/p&gt;</description></item></channel></rss>